Ιστορία της ελιάς

ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΕΛΙΑΣ

Το ελαιόδεντρο είναι ένα ευλογημένο δέντρο
Η ελιά είναι ένα από τα αρχαιότερα δέντρα που καλλιεργούνται στον κόσμο. Από την αρχαιότητα το ελαιόδεντρο συμβολίζει την ειρήνη και τη δύναμη. Έχει χρησιμοποιηθεί για να στεφανώσει νικητές αθλητικών αγώνων και Ολυμπιονίκες και από την αρχαιότητα ενέπνευσε ποιητές και λογοτέχνες. Ο χυμός του, το ελαιόλαδο, είναι ένα ευλογημένο προϊόν, που έχει για χιλιάδες χρόνια θρέψει, θεραπεύσει, προστατεύσει, τονώσει, φωτίσει.

Μεσόγειος: Η πατρίδα της ελιάς
Αρχαιολογικά ευρήματα μαρτυρούν το γεγονός ότι η ελιά ευδοκιμούσε σε άγρια μορφή στη Μέση Ανατολή και στις παράκτιας περιοχές της Μεσογείου και ότι τα φρούτα της έχουν χρησιμοποιηθεί από την προϊστορική εποχή.
Η ελιά, μαζί με το αμπέλι, ήταν ένα από τα πρώτα φυτά που οι άνθρωποι καλλιεργούσαν και αυτή η  πρακτική διαδόθηκε από την Κεντρική Ασία στην Αίγυπτο, τη Μεσοποταμία, τη Φοινίκη και στη συνέχεια στην Ελλάδα. Η ελιά έκανε την εμφάνισή της στην περιοχή της Μεσογείου χιλιάδες χρόνια πριν. Δεν είναι σαφές αν το ελαιόδεντρο κατάγεται στην πραγματικότητα  από την Ανατολική Μεσόγειο ή προέρχεται από την Κεντρική Ασία. Δεν υπάρχει όμως αμφιβολία ότι η ελιά είναι ένα από τα αρχαιότερα και τα πιο σημαντικά  φυτά που καλλιεργούνται στην περιοχή της Μεσογείου.

Η ελιά είναι βαθιά συνδεδεμένη με την ιστορία της Μεσογείου και από πολλές χιλιετίες  έχει αφήσει τα σημάδια της στο τοπίο και τον πολιτισμό της Μεσογείου. Η ελιά είναι ένα χαρακτηριστικό δέντρο της Μεσογείου και ευδοκιμεί, δίνει καρπούς και το «πράσινο υγρό χρυσάφι» της στο ήπιο Μεσογειακό κλίμα της.

Υπολογίζεται ότι η καλλιέργεια της ελιάς στον κόσμο ξεκίνησε περισσότερο από 7000 χρόνια πριν. Έχει αποδειχθεί ότι η ελιά έχει αρχίσει να καλλιεργείται στην περιοχή της ανατολικής Μεσογείου (Κρήτη), τουλάχιστον πριν 5.000 χρόνια. Η ελιά διαδραμάτιζε πολύ σημαντικό ρόλο στην οικονομία του νησιού και μπορεί να ήταν (μαζί με τη ναυτιλία), μία από τις κύριες πηγές του πλούτου των Μινωικού πολιτισμού (2000 έως 1500 Π.Χ.). Με την παρακμή του Μινωικού πολιτισμού και την άνθηση του μυκηναϊκού, η καλλιέργεια της πέρασε  στην ηπειρωτική Ελλάδα και από εκεί  εξαπλώθηκε στις ελληνικές αποικίες που βρίσκονταν σε παράκτιες περιοχές της Μεσογείου. Μετά  την κατάκτηση της Ελλάδας από τη Ρωμαϊκή αυτοκρατορία,  η καλλιέργεια της ελιάς επεκτάθηκε στις παράκτιες περιοχές της νότιας και δυτικής Μεσογείου.

Ελιά: το δέντρο της ζωής
Αυτό το «ευλογημένο» δέντρο ευδοκιμεί σε ξηρές και πετρώδεις περιοχές της Μεσογείου με ήπιους και σύντομους χειμώνες και θερμά καλοκαίρια. η ελιά μπορεί και επιβιώνει ακόμη και σε δυσμενείς συνθήκες ξηρασίας, με ισχυρούς ανέμους και υψηλές θερμοκρασίες.
Το ελαιόδεντρο είναι γνωστό ως «δέντρο της ζωής» για την απίστευτη αντοχή του. Επειδή τα ελαιόδεντρα  επιβιώνουν  με ξηρασίες και ισχυρούς ανέμους και αναρρώνουν μετά από ασθένειες και αντέχουν σε δυσμενείς συνθήκες, λέγεται ότι μπορούν να ζήσουν πάνω από χίλια χρόνια. Πιστεύεται ότι ορισμένα ελαιόδεντρα στην Ελλάδα, την Ιταλία, την Παλαιστίνη και σε άλλες μεσογειακές χώρες, η ηλικία τους κυμαίνεται από  1000 έως 3000 χιλιάδες χρόνια. Επειδή τα ελαιόδεντρα είναι πιο ανθεκτικά σε ασθένειες και έντομα από κάθε άλλο οπωροφόρο δέντρο, ο ψεκασμός είναι λιγότερο απαραίτητος από κάθε άλλη καλλιέργεια.

Ελιά: η ψυχή του ελληνικού πολιτισμού

Το δέντρο της ελιάς, οι καρποί του και ο χυμός του είναι βαθιά και στενά συνδεδεμένα με την Ελλάδα και την Ελληνική ψυχή και έχουν επηρεάσει την πολιτιστική, κοινωνική και οικονομική ζωή της χώρας σε όλη την ιστορία της. Ήταν ένα βασικό προϊόν της ελληνικής οικονομίας και ένα σημαντικό μέρος της διατροφής, ήδη από το 1500 Π.Χ. Πέρα από το γεγονός ότι ήταν ένα σημαντικό συστατικό της ελληνικής διατροφής, το ελαιόλαδο θεωρείται ένα ευλογημένο προϊόν για τους Έλληνες και έχει χρησιμοποιηθεί στην ιατρική, για στην παρασκευή καλλυντικών, στο φωτισμό, στη θέρμανση και σε θρησκευτικές τελετές. Το ελαιόλαδο, ιδιαίτερα στην Ελλάδα, ήταν και είναι ένα σύμβολο της ελπίδας, της ειρήνης και της νίκης. Για τους Έλληνες, η ελιά ήταν και σε κάποιο βαθμό εξακολουθεί να είναι,  ένα ιερό δέντρο.

 

Ελιά: το καλύτερο δώρο των θεών 

godess_athena

Κατά τη διάρκεια  χιλιάδων χρόνων  ελληνικής ιστορίας

πολλοί μύθοι και θρύλοι έχουν αναπτυχθεί γύρω από την ελιά. Η ελληνική μυθολογία μας πληροφορεί ότι Αθηνά, η θεά της σοφίας, της τέχνης και της ειρήνης, έφερε το πρώτο ελαιόδεντρο, το έδωσε ως δώρο  στην πόλη της Αθήνας και δίδαξε τους ανθρώπους πώς να το καλλιεργούν και πώς να  χρησιμοποιούν τα φρούτα και το χυμό του.

Σύμφωνα με το μύθο, οι θεοί Ποσειδών και Αθηνά, ανταγωνίζονταν για το ποιός θα αποκτήσει την εύνοια και την κυριαρχία της μεγαλύτερης και της πλέον σημαίνουσας πόλης εκείνης της εποχής. Όμως, ο Δίας και οι άλλοι θεοί του Ολύμπου επινόησαν ένα διαγωνισμό για αυτούς, διευκρινίζοντας ότι αυτός που θα μπορούσε να προσφέρει το καλύτερο και το πιο χρήσιμο δώρο στους ανθρώπους της πόλης, αυτός θα  επιλεγόταν ως νικητής και σε αυτόν θα δινόταν η αιγίδα της πόλης.
Ο Ποσειδώνας, ο ισχυρός θεός της θάλασσας, χτύπησε στο έδαφος, με την τρίαινα, και έδωσε στη διψασμένη γη μια πηγή με νερό. Αλλά από την πηγή ανέβλυσε μόνο αλμυρό νερό. Τότε, η Αθηνά, η θεά της σοφίας,  χτύπησε με το δόρυ της το βράχο της Ακρόπολης και από το έδαφος ξεπετάχτηκε και μεγάλωσε μια ελιά. Οι θεοί, με επικεφαλής τον Δία, αποφάσισαν ότι το δέντρο της ελιάς, ως σύμβολο της ειρήνης και της γεωργίας, ήταν ένα πολύ καλύτερο και πιο χρήσιμο δώρο από το αλμυρό νερό της πηγής του Ποσειδώνα . Έτσι, η Αθηνά κέρδισε τη “μονομαχία” και έγινε ο προστάτης της πόλης της ελιάς. Η πόλη, όπου εμφανίστηκε και μεγάλωσε η ελιά, ονομάστηκε Αθήνα προς τιμήν της θεάς. Το νέο δέντρο της Αθηνάς, το ελαιόδεντρο, ήταν ένα νέο αθάνατο δέντρο του οποίου ο χυμός και τα φρούτα του θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν ως τροφή ή ως φάρμακο, για την ομορφιά, για φωτισμό και το ξύλο του έδινε ζεστασιά. Από τότε, η ελιά θεωρείται ως «ιερό δέντρο» και όποιος έκοβε έστω και ένα από αυτά τα δέντρα  εξοριζόταν ή θα μπορούσε ακόμη  να καταδικαστεί και σε θάνατο. Τοπικοί μύθοι μας λένε ότι από το αρχικό ελαιόδεντρο της Αθηνάς συνεχίζουν ακόμη να βγαίνουν βλαστοί και να μεγαλώνουν  μετά από πολλούς αιώνες, στον αρχαίο ιερό τόπο.

Η ελιά: προστατευόμενο δέντρο
Οι Έλληνες άρχισαν να καλλιεργούν συστηματικά την ελιά, τον 8ο αιώνα Π.Χ.. Μεταξύ του 7ου και του 3ου αιώνα Π.Χ., οι φυσικοί και οι ιστορικοί ανέλαβαν τη βοτανική ταξινόμηση της ελιάς και αναφέρονται στις θεραπευτικές ιδιότητες του ελαιολάδου και στην ιστορία του. Ήταν ο Αριστοτέλης ο οποίος ανήγαγε   την ελαιοκαλλιέργεια σε επιστήμη. Είναι γνωστό ότι οι Αθηναίοι είχαν εισαγάγει ειδικά μέτρα για την προστασία της ελιάς. Ο πρώτος νόμος για την προστασία Ελαιολάδου εισήχθη τον 5ο αιώνα Π.Χ. από τον Σόλωνα, το μεγαλύτερο νομοθέτη της Αθήνας, που απαγόρευε το κόψιμο πάνω από δύο δέντρα το χρόνο σε κάθε ελαιώνα.

 

Σύμβολο δύναμης και ειρήνης

Για τους αρχαίους Έλληνες, η ελιά συμβόλιζε, μεταξύ άλλων, τη δύναμη και την ειρήνη: Δύναμη και ειρήνη, λόγω της μακροζωίας της, της αντοχής της και της ικανότητάς να ευδοκιμεί σε πετρώδεις και ξηρές περιοχές. Ειρήνη, πιθανόν λόγω της μοναδικής ηρεμίας του. Για το λόγο αυτό, οι πόλεμοι μεταξύ των κρατών αναστέλλονταν  και οι νικητές των αρχαίων Ολυμπιακών Αγώνων, οι οποίοι εκπροσωπούσαν τα ίδια ιδανικά της δύναμης και της ειρήνης, στεφανώνονταν με στεφάνι, τον «κότινο», που γινόταν από κλαδιά αγριελιάς.
Κατά την διάρκεια των Ολυμπιακών Αγώνων του 2004 στην Αθήνα, οι αθλητές νικητές έπαιρναν επίσης σαν έπαθλο στεφάνι ελιάς που γινόταν από κλάδους ελιάς, όμοιο των ιερών βραβείων που απονέμονταν στους πρωταθλητές των αρχαίων Ολυμπιακών Αγώνων.
Επιπλέον, οι πρεσβευτές ειρήνης για να δείξουν τις ειρηνικές προθέσεις τους, προσέφεραν κλάδο ελιάς στους συνομιλητές τους.
Ακόμα και σήμερα το κλαδί ελιάς συμβολίζει την ειρήνη, τη συναδέλφωση και την ομόνοια. Ένα από τα γνωστά παραδείγματα είναι το σύμβολο των Ηνωμένων Εθνών.

Το ελαιόλαδο για  φωτισμό και θρησκευτικές τελετές

Σε όλη την αρχαιότητα, οι Έλληνες και οι Ρωμαίοι συνέχισαν να χρησιμοποιούν το ελαιόλαδο ως μέσο φωτισμού. Η ιερή λυχνία που χρησιμοποιήθηκε κατά την διάρκεια του κλασικού ελληνικού πολιτισμού για τον φωτισμό του σκοτεινού θαλάμου κατά την διάρκεια της νύχτας έκαιγε ελαιόλαδο.

Από την αρχαιότητα έως τις σύγχρονες θρησκείες, το ελαιόλαδο έχει χρησιμοποιηθεί σε θρησκευτικές τελετές και πολλές αναφορές μπορούν να βρεθούν στη Βίβλο και στο κοράνι.
Η ελιά αναφέρεται πάνω από 30 φορές στη Βίβλο, τόσο στην Παλιά  όσο και στη Νέα Διαθήκη. Ήταν ένα κλαδί ελιάς που ένα περιστέρι έφερε πίσω και είπε στο Νώε ότι η πλημμύρα είχε τελειώσει.
Χριστιανοί συνέχισαν το αρχαίο έθιμο της χρήσης του ελαιολάδου στις διάφορες θρησκευτικές τελετές. Το ελαιόλαδο έχει βάλει τη σφραγίδα του στις ελληνικές παραδόσεις με τις οποίες είναι βαθιά συνδεδεμένο. Όντας το ιερό σύμβολο του κύκλου της ζωής, χρησιμοποιήθηκε σε κάθε σημαντική στιγμή όπως γέννηση, βάπτιση, γάμος, κλπ.

Το ελαιόλαδο για την φροντίδα του σώματος και της υγιεινής
Κατά την αρχαιότητα το ελαιόλαδο αποτελεί το κύριο προϊόν που χρησιμοποιείται για τη φροντίδα του σώματος και υγιεινής. Σύμφωνα με τη μυθολογία, οι θεές του Ολύμπου χρησιμοποιούσαν ένα είδος «καλλυντικού» παρασκευασμένο από ελαιόλαδο. Στην αρχαία Ελλάδα οι γυναίκες χρησιμοποιούσαν αρωματικά ελαιόλαδα για ομορφιά, άλειφαν με ελαιόλαδο το δέρμα και τα μαλλιά τους μετά από το μπάνιο, προκειμένου να τα προστατεύσουν και να διατηρήσουν ένα ευχάριστο άρωμα στο σώμα τους. Οι άνδρες χρησιμοποιούσαν αγνό ελαιόλαδο για καθαριότητα και την υγιεινή. Είναι γνωστό ότι οι αθλητές των  Ολυμπιακών αγώνων στην αρχαιότητα άλειφαν το σώμα τους με ελαιόλαδο για να προστατεύσουν το δέρμα τους. Οι αθλητές, επίσης για λόγους υγείας, συνήθιζαν να αλείφουν το σώμα τους με λάδι πριν από την καθημερινή άσκηση στα γυμναστήρια, στην προπόνηση και στους αθλητικούς αγώνες. Κατά τη διάρκεια των Παναθηναίων, μια μεγάλη γιορτή προς τιμήν της θεάς Αθηνάς, το ίδιο το ελαιόλαδο δινόταν ως έπαθλο στους νικητές των αγώνων.

Το ελαιόλαδο στη σύγχρονη Ελλάδα 
Το ελαιόλαδο εξακολουθεί σήμερα να είναι το κυρίαρχο συστατικό στην ελληνική διατροφή. Το ελαιόδεντρο συνεχίζει να είναι ένα ευλογημένο δέντρο για τους Έλληνες και εξακολουθεί να έχει στενή σχέση με την καθημερινή τους ζωή, τον πολιτισμό τους και την ψυχή τους.

Υπάρχουν περίπου 132 εκατομμύρια ελαιόδεντρα στην Ελλάδα (περίπου 12 ελαιόδεντρα ανά κάτοικο), που βάζουν τη σφραγίδα τους και διαμορφώνουν το ελληνικό τοπίο. Η Ελλάδα παράγει περίπου 350.000 τόνους ελαιόλαδο ετησίως.  Περίπου το 85% της ετήσιας παραγωγής ελαιολάδου είναι έξτρα παρθένο ελαιόλαδο! Αυτό καθιστά την Ελλάδα το μεγαλύτερο παραγωγό εξαιρετικού παρθένου ελαιόλαδου στον κόσμο,  μπροστά  από την Ιταλία (όπου 40-45 % της παραγωγής του ελαιολάδου είναι εξαιρετικό παρθένο) και την Ισπανία (όπου 25-30% της παραγωγής του ελαιολάδου είναι εξαιρετικό παρθένο). Η μέση ετήσια παραγωγή ελαιολάδου στην Ελλάδα ανέρχεται σε ποσοστό μεταξύ 16% και 20% της παγκόσμιας παραγωγής. Αυτό καθιστά την Ελλάδα την 3η μεγαλύτερη παραγωγό ελαιολάδου στον κόσμο, μετά την Ισπανία και την Ιταλία. Η Ελλάδα είναι παγκοσμίως η μεγαλύτερη παραγωγός μαύρων ελιών και έχει περισσότερες ποικιλίες  ελιάς από κάθε άλλη χώρα. Η Ελλάδα καταναλώνει περισσότερο από 16 λίτρα ελαιολάδου ανά κάτοικο ετησίως και κατέχει έτσι την πρώτη θέση σε κατανάλωση ελαιολάδου ανά κάτοικο παγκοσμίως. Η Ισπανία, η Ιταλία, η Τυνησία, και η Πορτογαλία, βρίσκονται επίσης, στην κορυφή της λίστας της κατά κεφαλήν κατανάλωσης ελαιολάδου .

Το ελαιόλαδο και η Ευρωπαϊκή Ένωση

Η παραγωγή ελαιολάδου είναι συγκεντρωμένη στις χώρες της λεκάνης της Μεσογείου: Ισπανία, Ιταλία, Ελλάδα, Πορτογαλία, Τουρκία, Τυνησία και Μαρόκο.
Περίπου 800 εκατομμύρια ελαιόδεντρα καλλιεργούνται σε όλο τον κόσμο, το 95% των οποίων είναι στην περιοχή της Μεσογείου. Η περιοχή της Μεσογείου παρέχει το 98% της παγκόσμιας προσφοράς ελαιολάδου.

Η Ευρωπαϊκή Ένωση είναι ο μεγαλύτερος παραγωγός παγκοσμίως, αντιπροσωπεύοντας το 80% της παγκόσμιας παραγωγής. Η Ευρωπαϊκή Ένωση δεν είναι μόνο ο μεγαλύτερος παραγωγός ελαιολάδου, αλλά και ο μεγαλύτερος καταναλωτής (αντιπροσωπεύει το 71% της παγκόσμιας κατανάλωσης).
Η ελαιοπαραγωγή καλύπτει ένα σημαντικό κομμάτι της καλλιεργούμενης γης στα νότια κράτη μέλη της ΕΕ, με σημαντικές περιβαλλοντικές, κοινωνικές και οικονομικές παραμέτρους. Οι κύριες χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης,  που ένα σημαντικό κομμάτι των γεωργικών τους εκτάσεων χρησιμοποιείται για την παραγωγή ελαιολάδου είναι η Ισπανία, ακολουθούμενη από την Ιταλία, την Ελλάδα και την Πορτογαλία.

Λόγω της αυξανόμενης ζήτησης από χώρες της Βόρειας Ευρώπης και από άλλες χώρες, η καλλιέργεια της ελιάς έχει τελευταία αυξηθεί  σημαντικά. Το ελαιόδεντρο καλλιεργείται σήμερα σε περιορισμένες εκτάσεις στην Ιαπωνία, στα Ιμαλάιων, στις νότιες περιοχές των Ηνωμένες Πολιτειών, και σε κάποιες περιοχές της Λατινικής Αμερικής και της Αυστραλίας. Η Συρία, η Τουρκία και η Τυνησία είναι οι μεγαλύτεροι παραγωγοί ελαιολάδου εκτός της Ευρωπαϊκής Ένωσης.